نقشه مفهومی در کلاس؛ از فهرست واژه‌ها تا توضیح رابطه‌ها
با یک پرسش روشن، چند کارت و عبارت‌های دقیق، نقشه مفهومی را به فرصتی برای توضیح رابطه‌ها و اصلاح برداشت‌های دانش‌آموزان تبدیل کنید.
دانش‌آموز واژه‌های «تبخیر» و «میعان» را می‌شناسد، اما وقتی از او می‌خواهید رابطه آن‌ها را با آب توضیح دهد، پاسخ روشنی نمی‌دهد. در چنین موقعیتی، اضافه‌کردن چند تعریف دیگر لزوماً مشکل را نشان نمی‌دهد. نقشه مفهومی در کلاس فرصتی است تا دانش‌آموز بگوید مفهوم‌ها چگونه به هم مربوط‌اند و معلم ببیند کدام ارتباط هنوز مبهم مانده است.
برای شروع به نرم‌افزار یا نقاشی حرفه‌ای نیاز ندارید. چند تکه کاغذ، مداد و یک پرسش مشخص کافی است. محصول مطلوب، صفحه‌ای پر از کادرهای رنگی نیست؛ چند رابطه درست است که دانش‌آموز بتواند آن‌ها را با جمله‌های روشن توضیح دهد.
نقشه مفهومی چه چیزی را نشان می‌دهد؟
در راهنمای جوزف نوواک و آلبرتو کانیاس در مؤسسه IHMC، نقشه مفهومی با مفهوم‌ها و ارتباط میان آن‌ها تعریف می‌شود. واژه یا عبارت روی خط اتصال، معنای رابطه را مشخص می‌کند. بنابراین دو کادر و یک خط به‌تنهایی کافی نیستند؛ باید بتوان از ترکیب آن‌ها یک گزاره معنادار خواند.
مثلاً دو مفهوم «آب مایع» و «بخار آب» را در نظر بگیرید. اگر روی اتصال بنویسیم «با تبخیر تبدیل می‌شود به»، جمله کامل چنین است: «آب مایع با تبخیر تبدیل می‌شود به بخار آب.» حالا چیزی برای بررسی داریم: آیا دانش‌آموز جهت تبدیل و نام فرایند را درست فهمیده است؟
در این کاربرد، تعداد شاخه‌ها معیار اصلی نیست. نقشه‌ای کوچک با ارتباط‌های درست، برای گفت‌وگو درباره فهم دانش‌آموز مفیدتر از نقشه‌ای شلوغ با خط‌های بی‌معناست. ساختن نقشه نیز جای آموزش مفهوم را نمی‌گیرد؛ ابتدا باید مواد لازم برای فکرکردن در اختیار دانش‌آموز باشد.
با یک سؤال محدود شروع کنید
به‌جای دستور کلی «درباره آب نقشه بکشید»، بپرسید: «آب چگونه از حالت مایع به گاز و از حالت گاز به مایع تغییر می‌کند؟» این سؤال مشخص می‌کند کدام مفهوم‌ها به فعالیت مربوط‌اند. در راهنمای پرسش کانونی IHMC نیز تأکید می‌شود که سؤال، جهت نقشه را روشن می‌کند و باید با محتوای آن هماهنگ باشد.
برای نخستین تجربه، بخشی کوتاه از درسِ تدریس‌شده را انتخاب کنید. اگر هم‌زمان از دانش‌آموز بخواهید مفهوم تازه یاد بگیرد، روش نقشه‌کشیدن را کشف کند و طرح زیبایی بسازد، تشخیص علت دشواری او سخت می‌شود. ابتدا خودتان یک ارتباط را روی تخته بنویسید و جمله حاصل را بلند بخوانید.
مراحل اجرای نقشه مفهومی در کلاس
این برنامه را می‌توانید متناسب با سن دانش‌آموزان و زمان کلاس کوتاه یا بلند کنید. زمان‌های زیر پیشنهاد اجرایی‌اند؛ ملاک ادامه فعالیت، کیفیت توضیح‌هاست.
- دو دقیقه برای یادآوری: پرسش را بنویسید و از هر دانش‌آموز بخواهید دو مفهوم مرتبط را نام ببرد. واژه‌های ناآشنا را پیش از شروع روشن کنید.
- سه دقیقه برای ساختن: دانش‌آموزان دونفره کار کنند. یک نفر کارت‌ها را بچیند و دیگری عبارت اتصال را پیشنهاد بدهد. سپس نقش‌ها را عوض کنند تا کار فقط به فرد خوش‌خط سپرده نشود.
- سه دقیقه برای توضیح: هر گروه یک ارتباط را با جمله کامل بخواند. شنونده بپرسد: «این عبارت دقیقاً چه رابطه‌ای را نشان می‌دهد؟» اگر پاسخ روشن نیست، همان خط برای بازبینی علامت بخورد.
- دو دقیقه برای اصلاح: گروه فقط یک ارتباط مبهم را بازنویسی کند و توضیح دهد چه چیزی عوض شده است. جمع‌کردن نقشه پیش از این مرحله، فرصت استفاده از بازخورد را از بین می‌برد.
مثال: خط اتصال را به جمله تبدیل کنید
فرض کنید دانش‌آموز دو کادر «آب مایع» و «بخار آب» کشیده و میان آن‌ها نوشته است «مربوط است به». ارتباط کاملاً نامربوط نیست، اما هنوز نشان نمی‌دهد او فرایند را فهمیده است. از او بخواهید عبارت را دقیق‌تر کند؛ پاسخ را آماده در اختیارش نگذارید و بپرسید: «چه اتفاقی برای آب مایع می‌افتد؟»
| آنچه روی نقشه دیده می‌شود | پرسش معلم | نمونه رابطه روشن‌تر |
|---|---|---|
| آب مایع — مربوط است به — بخار آب | نام تبدیل مایع به گاز چیست؟ | آب مایع — با تبخیر تبدیل می‌شود به — بخار آب |
| بخار آب — با تبخیر تبدیل می‌شود به — آب مایع | در این جهت، گاز به مایع تبدیل می‌شود؛ نام این فرایند چیست؟ | بخار آب — با میعان تبدیل می‌شود به — آب مایع |
| دو کادر با یک خط بدون عبارت | اگر این خط یک جمله بود، چه می‌گفت؟ | دانش‌آموز باید رابطه را توضیح دهد و عبارت مناسب را بنویسد. |
پس از نمایش یک ارتباط نمونه، نقشه کامل را از همان ابتدا جلوی همه نگذارید تا فعالیت به رونویسی تبدیل نشود. ابتدا توضیح دانش‌آموز را بشنوید. اگر مفهوم علمی اشتباه فهمیده شده، به متن درس یا مشاهده مربوط برگردید؛ تغییر شکل کادر یا رنگ خط، آن سوءبرداشت را برطرف نمی‌کند.
چه بازخوردی به نقشه بدهیم؟
به‌جای «نقشه‌ات کامل نیست»، یک ارتباط مشخص را نام ببرید: «جهت این تبدیل را درست نشان داده‌ای؛ نام فرایند روی خط را با درس مقایسه کن.» سپس فرصت اصلاح بدهید. اگر چند خط مشکل دارند، برای شروع مهم‌ترین رابطه را انتخاب کنید تا دانش‌آموز بداند قدم بعدی چیست.
بیشتر بخوانید
برای تبدیل نظر معلم به اصلاحی که دانش‌آموز واقعاً انجام دهد، این راهنما را بخوانید:
پس از کار گروهی، یک بررسی فردی کوتاه انجام دهید. مثلاً از هر نفر بخواهید روی برگه‌ای جدا، رابطه «بخار آب» و «آب مایع» را توضیح دهد و نام فرایند را بنویسد. این پاسخ کمک می‌کند بفهمید چه کسی می‌تواند ارتباط را مستقل بیان کند و چه کسی هنوز به توضیح بیشتری نیاز دارد.
چه چیزهایی را با یادگیری اشتباه نگیریم؟
- زیبایی را جای دقت ننشانید. خوش‌خطی و تقارن کادرها با درستی رابطه یکی نیست. معیار را پیش از فعالیت اعلام کنید: مفهوم درست، عبارت دقیق و توان توضیح ارتباط.
- همه نقشه‌ها را مجبور به یک شکل نکنید. دو دانش‌آموز ممکن است چیدمان متفاوتی داشته باشند. رابطه‌ها را بررسی کنید، نه شباهت ظاهری به نقشه معلم را.
- دشواری نوشتن را از نفهمیدن جدا کنید. دانش‌آموز می‌تواند ابتدا رابطه را شفاهی بگوید یا از کارت‌های آماده استفاده کند. سپس نوشتن عبارت را با حمایت مناسب تمرین کند.
- فعالیت را بیش از حد گسترش ندهید. اضافه‌کردن مفهوم‌های حاشیه‌ای ممکن است پرسش اصلی را گم کند. هر کارت تازه باید به پاسخ همان سؤال کمک کند.
پیش از کلاس، پاسخ خودتان را امتحان کنید
قبل از توزیع کارت‌ها، همان فعالیت را یک بار انجام دهید. پرسش را بالای برگه بنویسید، مفهوم‌های ضروری را جدا کنید و هر اتصال را به صورت یک جمله بخوانید. اگر برای وصل‌کردن دو کارت به توضیح طولانی و خارج از درس نیاز دارید، احتمالاً سؤال بیش از حد گسترده است یا کارت مناسبی انتخاب نکرده‌اید.
سپس یک خطای محتمل را پیش‌بینی کنید و برای آن سؤال راهنما آماده داشته باشید. در مثال آب، جابه‌جا نوشتن نام تبخیر و میعان می‌تواند موضوع گفت‌وگو باشد. روی برگه شخصی خودتان بنویسید: «حالت آغازین چیست و حالت پایانی کدام است؟» این یادداشت هنگام گردش بین گروه‌ها کمک می‌کند پرسش‌هایتان مشخص بمانند. لازم نیست برای هر گروه نقشه تازه‌ای طراحی کنید؛ یک پرسش مشترک و امکان توضیح متفاوت، نقطه شروع مناسبی است.
از کجا بفهمیم فعالیت مفید بوده است؟
نسخه نخست و اصلاح‌شده نقشه را کنار هم بگذارید. آیا عبارت مبهمی دقیق‌تر شده است؟ آیا دانش‌آموز می‌تواند دلیل تغییر را بگوید؟ آیا در پاسخ فردی هم رابطه را درست توضیح می‌دهد؟ این سه نشانه، برای تصمیم بعدی معلم کاربردی‌تر از شمردن کادرها هستند.
اگر بیشتر گروه‌ها همان ارتباط را اشتباه نوشته‌اند، آن بخش درس را دوباره توضیح دهید. اگر مشکل فقط خواندن نقشه است، یک نمونه را همراه کلاس به جمله تبدیل کنید. برای جلسه اول، یک سؤال روشن و دو ارتباط قابل توضیح کافی است؛ بعد از مسلط‌شدن دانش‌آموزان به این کار، می‌توانید دامنه نقشه را بیشتر کنید.
نظرها و تجربه‌ها
نظرها پس از بررسی منتشر می‌شوند. می‌توانید به هر گفت‌وگو پاسخ دهید.